සහජීවනය උදෙසා මඟ සෙවීම: ශ්‍රී ලංකීය සන්දර්භය තුළ වනජීවී කළමනාකරණයේ විද්‍යාත්මක ප්‍රවේශය

​සහජීවනය උදෙසා මඟ සෙවීම: ශ්‍රී ලංකීය සන්දර්භය තුළ වනජීවී කළමනාකරණයේ විද්‍යාත්මක ප්‍රවේශය

​ශ්‍රී ලංකාව ගෝලීය ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් කලාපයක් (Biodiversity Hotspot) ලෙස පිළිගැනීමට ලක්ව ඇතත්, වේගයෙන් සංවර්ධනය වන භූ දර්ශනයක් තුළ වනජීවී කළමනාකරණය කිරීම සංකීර්ණ අභියෝගයකි. පර්යේෂණවලට අනුව, වර්තමාන වනජීවී කළමනාකරණය යනු හුදෙක් සතුන් වැටවල් තුළ සිරකිරීම පමණක් නොව, එය විද්‍යාත්මක මැදිහත්වීම් සහ භූ දර්ශන මට්ටමේ සැලසුම්කරණය (Landscape-level planning) මත පදනම් වූ සහජීවන ප්‍රවේශයක් විය යුතුය.

​පහත දැක්වෙන්නේ මෑතකාලීන පාරිසරික පර්යේෂණ සොයාගැනීම් ඇසුරින් ශ්‍රී ලංකාවේ වනජීවී කළමනාකරණයේ වත්මන් තත්ත්වය පිළිබඳව කෙරෙන විමසුමකි.

​1. අලි-මිනිස් ගැටුම (HEC): භූමිය සඳහා වන අරගලය

​ශ්‍රී ලංකාවේ වැඩිපුරම කළමනාකරණයට ලක්වන, එහෙත් වැඩිම ගැටලුවලට මුහුණ දෙන සත්වයා ශ්‍රී ලංකික අලියා (Elephas maximus maximus) වේ. පර්යේෂණවලට අනුව අලි-මිනිස් ගැටුමට මූලික හේතුව අලි ගහනය වැඩිවීම නොව, මානව ජනාවාස පුරාණ අලි මංකඩවල් දක්වා ව්‍යාප්ත වීමයි.

• ​මරණ සංඛ්‍යාලේඛන: වනජීවී සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ දත්තවලට අනුව 1991-2010 අතර කාලය තුළ අලි ප්‍රහාරවලින් පුද්ගලයන් 1,138ක් මියගොස් ඇති අතර, මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් (හක්කපටස්, වෙඩි තැබීම්) හේතුවෙන් අලි 2,844ක් මියගොස් ඇත.
• ​විදුලි වැටවල්වල අසාර්ථකත්වය: මීට පෙර ක්‍රියාත්මක වූයේ ජාතික වනෝද්‍යාන වටා වැටවල් ඉදි කිරීමේ ක්‍රමයයි. නමුත් වනජීවී සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානයේ (CCR) පර්යේෂණ පෙන්වා දෙන්නේ බොහෝ වැටවල් වැරදි ස්ථානවල පිහිටුවා ඇති බවයි. මේ නිසා අලි ඇතුන් ආහාර හිඟ ප්‍රදේශවල කොටු වීම හෝ වැදගත් ජල මූලාශ්‍රවලින් බැහැර වීම සිදු වේ.
• ​ග්‍රාමීය මට්ටමේ විදුලි වැටවල්: නවතම අධ්‍යයනයන් යෝජනා කරන්නේ වනෝද්‍යාන මායිමේ නොව, ගම්මාන සහ වගාබිම් වටා ප්‍රජා මූලික සූර්ය බලශක්ති විදුලි වැටවල් ඉදිකිරීම වඩාත් ප්‍රායෝගික බවයි.

​2. වාසස්ථාන කැබලිවීම සහ ජානමය හුදකලාවීම

​ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම කඳුකරය සහ තෙත් කලාපීය වනාන්තර තේ සහ රබර් වතු වැනි වගාවන් නිසා කුඩා කොටස්වලට වෙන් වී ඇත. මෙම "හුදකලා වීම" ශ්‍රී ලංකා කොටියා (Panthera pardus kotiya) වැනි සතුන්ට දැඩි ලෙස බලපායි.

• ​ජානමය අවදානම: අලි ඇතුන් සහ කොටියන් පිළිබඳ ජාන පර්යේෂණවලින් හෙළි වී ඇත්තේ, වාසස්ථාන කැබලිවීම නිසා ජාන විවිධත්වය අඩු වන බවයි. මෙලෙස හුදකලා වූ සත්ව ගහනයන් අතර "අන්තර් අභිජනනය" (Inbreeding) වැඩි වීම නිසා දිගුකාලීනව ඔවුන්ගේ සෞඛ්‍යය සහ පැවැත්ම අනතුරේ වැටේ.
• ​දේශීය පක්ෂීන් කෙරෙහි බලපෑම: 2025 වසරේ සිදුකළ පර්යේෂණයකට අනුව, ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික පක්ෂීන් පවා මෙම වාසස්ථාන කැබලිවීම නිසා පීඩා විඳිති. වනාන්තර තුළ පමණක් ජීවත් වන පක්ෂීන් කෘෂිකාර්මික බිම් හරහා පියාසර කිරීමට මැලිවීම නිසා ඔවුන් කුඩා වනාන්තර කැබලිවලට පමණක් සීමා වේ.

​3. අනෙකුත් "ගැටුම්කාරී සත්ව විශේෂ" වර්ධනය වීම

​අලි සහ කොටියන්ට අමතරව, පාරිසරික අසමතුලිතතාවය හේතුවෙන් තවත් සතුන් පිරිසක් මිනිසුන් සමඟ ගැටුම් ඇති කර ගනිති.

• ​කෘෂිකාර්මික හානි: නුවරඑළිය දිස්ත්‍රික්කය ආශ්‍රිතව කළ පර්යේෂණයකට අනුව වල් ඌරන්, රිලවුන් සහ ඉත්තෑවුන් ගොවීන්ගේ ජීවනෝපායට දැඩි හානි පමුණුවන බව හඳුනාගෙන ඇත.
• ​නාගරික වනජීවී ගැටලු: කොළඹ ඇතුළු නාගරික ප්‍රදේශවල රිලවුන් සහ මිනිසුන් අතර ගැටුම් වර්ධනය වී ඇත. ස්වභාවික වාසස්ථාන අහිමි වීම නිසා ඔවුන් මිනිස් ආහාර මත යැපීමට පෙළඹී ඇති අතර, මෙය දේපළ හානි සහ ආක්‍රමණශීලී හැසිරීම් වලට මඟ පාදයි.

​4. නවීන ප්‍රතිපත්ති සහ කළමනාකරණ උපායමාර්ග

​ශ්‍රී ලංකාවේ වනජීවී ප්‍රතිපත්තිය දැන් හුදෙක් සතුන් ආරක්ෂා කිරීමේ සිට තිරසාර සහභාගිත්ව කළමනාකරණය දක්වා වර්ධනය වී ඇත.

• ​ආක්‍රමණශීලී ශාක ඉවත් කිරීම: උඩවලව සහ බූන්දල වැනි වනයන්හි ව්‍යාප්ත වී ඇති ගඳපාන (Lantana camara) සහ කටු අන්දර (Prosopis juliflora) වැනි ශාක නිසා තෘණ භූමි විනාශ වේ. මේවා ඉවත් කිරීම සතුන්ට වනය තුළම ආහාර සොයා ගැනීමට උපකාරී වේ.
• ​ආර්ථිකමය අගය සහ සංරක්ෂණය: සංචාරකයන්ගෙන් අය කරන ගාස්තු සෘජුවම අලි-මිනිස් ගැටුම පාලනය කිරීමට සහ ප්‍රජා වන්දි ගෙවීමට යොදා ගැනීමේ වැදගත්කම නව ආර්ථික පර්යේෂණ මගින් පෙන්වා දී ඇත.

​සමාප්තිය

​ශ්‍රී ලංකාවේ වනජීවී කළමනාකරණය තීරණාත්මක සන්දර්භයක පවතී. පර්යේෂණවලින් පැහැදිලි වන්නේ වනජීවී මංකඩවල් (Forest corridors) ඇති කිරීම, ගම්මාන මට්ටමින් වැටවල් ඉදිකිරීම සහ දත්ත මත පදනම් වූ භූමි පරිහරණ සැලසුම් අත්‍යවශ්‍ය බවයි. මිනිසාගේ අවශ්‍යතා සහ සතුන්ගේ ජීව විද්‍යාත්මක අවශ්‍යතා අතර සමතුලිතතාවයක් පවත්වා ගැනීමෙන් පමණක් ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය අනාගතයට ඉතිරි කළ හැකිය.

​